Kosmologiska argumenti

Kosmologiska argumentið (Kalām)

  1. Allar tilverur hava eina orsøk
  2. Alheimurin hevur eina tilveru
  3. Tí hevur alheimurin eina orsøk

Ofta verður sipa til, at Guð bert er ein “God of the gaps argument”, at vit brúka trúnna uppá Guð sum ífyllu. Men eg eri sannførdur um, at  Guð, sum útgangsstøði, er tað mest logiska, at tað eru positiv prógv fyri Guði. Hann er tað besta fundamentið, at byggja onnur vísindalig ástøði á. Vit kenna líknilsi um teir báðar sum bygdu hús. Annar bygdi húsið á sand, (helst lætt, flott og stórt). Hin bygdi húsið á hellubotn (nógv arbeiði við at grava, minni tíð til at byggja húsið stórt og flott?). Glopraregnið kom, og áin brast.. vit vita hvat hús bleiv standandi 😉

Filosofi

Í undanfarnu grein hava vit nú sæð at tað er onki grundleggjandi gali við at trúgva á Guð og samstundis at vera vísinda fólk. Trupulleikin liggur grivin á heilt øðrum støði, nemliga í filosofi.

Naturalisma

Naturalisma er ein vísindalig lívsáskoðan, trupulleikin er, at hon frá byrjani útihýsir Guði, sálini, og øllum øðrum yvirnattúrligum.

“An atheist in this sense of philosophical naturalist is somebody who believes there is nothing beyond the natural, physical world, no supernatural creative intelligence lurking behind the observable universe, no soul that outlasts the body and no miracles-except in the sense of natural phenomena that we don’t understand yet.” – Richard Dawkins

Guðloysingar eru meira dogmatiskir enn trúgvandi kristin, tí tann einasta grundgevingin teir góðtaka er ein materialistisk natúrlig grundgeving. Vit kristnu eru opin fyri bæði tí materialistiska og tí yvirnatúrliga. Hetta er bert filosofiskt og ikki vísindaligt, tí teir útihýsa øllum øðrum áðrenn teir hyggja eftir prógvinum. Hetta kallast materalistisk naturalisma. Hevur man eina tílíka áskoðan kann man aldrin mótprógva, at ongin Guð er til, tí um útgangsstøði hjá teimum er, at ongin Guð er til, hvussu kunnu teir so koma til aðra niðurstøðu?

 veruleikan, sannleikan, fakta, vitan og prógv.

Hetta er tað man kallar fyri scientisma – at allur sannleikin kemur frá vísind. (sera subjecktivt)

Vísindaáskoðanin  (vísindaisma)

Vísind er ein leitan eftir grundgevingum. Tí átti tað at veri upplagt at spurt: Hvussu ert tú komin fram til ta niðurstøðuna, at allur sannleiki kemur frá vísind? Er sannleikin, at allur sannleikin kemur frá vísind? Nei, Hetta kann ikki prógvast við vísind, tí hetta er ikki eitt vísindaligt uppáhald, men eitt filosofiskt uppáhald.

Øll vísindalig granskan um upprunaheimsins er grunda á filosofi tað er ógjørligt at granska vísind uttan filosofi. Vísindin sjálv sigur onki, men vísindafólk siga nakað, og um hesi vísindafólk ikki eru góð til filosofi, so vera tær vísindaligu niðurstøðurnar har eftir.

Vísindafólk eru einig um, at alheimurin hevur eina byrjan. Tað vil siga at fyrst var onki, og so var alt. (modellini eru ymisk). Men er tað mest logiska so ikki, at um onki (rúmd, tíð og evni) sprongdist, at so má grundin til at hetta EINKI bleiv til NAKAÐ vera uttan fyri evni, tíð og stað?

Guðloysingar mótmæla

Guðloysingar siga sjálvandi at hetta er for bíligt, tað er ov nemt, bara at koyra Guð inn í gloppið (holið í okkara vitan) sum eina loysn. Teir pástanda, at vit ein dag fara at finna út av einari natúrligari grundgeving, og so fara vit ikki at hava brúk fyri Guði meira, eins og vit ikki hava brúk fyri Guði til at forklára torusláttur.

Nei hetta er ikki eitt “God of the gaps argument”, tí vit fara aldrin at finna natúrligar forkláringar fyri allan alheimin. (ella uppruna alheimsins)

Hvør kom fyrst, hønan ella eggið?

Eftir sum, at bæði vísind og filosofi peika á at alheimurin hevur eina byrjan (tíð, stað og evni), so kann forkláringin uppá byrjanina til tíð, stað og evni ikki vera at finna inni í tíð, stað og evni. Tað má vera “uttan fyri” tíð, stað og evni. Tað vil siga tíðarleyst, uttan stað og ikki evniskent. Tí kann man ikki hava eina naturalistiska frágreiðing um natúruna/alheimin. Natúran er effektin, og tí má frágreiðingin vera yvirnatúrlig. Tað hevði veri sum at uppástanda, at vit sjálvi hava føtt okkara egnu foreldur.  Guðloysingar og aðrir natúralistar pástanda altíð, at alt kann henda um vit hava nógv mikið av tíð. Vit eru avleiðingin av okkara egnu foreldrum, og eingin tíð kann broyta uppá hetta. Um teir endiliga vilja broyta hetta, so er tað blind trúgv – ein roynd at fylla gloppi/holi við natúralismu (Law of nature gap argument).

Guð hevur onga byrjan. Hann er tíðarleysur – ævigur, og nýtist tí ikki at hava eina grund fyri sína tilveru – Guð Er

Quantum partiklar eru eisini eitt, guðloysingar dáma at taka fram, tí teir pástanda at partiklarnir koma úr einum vakumi = ongum. Men trupuleikin hjá teimum er, at eitt vakum er ikki onki. Hetta er bert eitt tekin uppá, at vísindin ikki er nóg búgvin til at rokna út nær og hvar partiklarnir eru (Heisenberg principle), og hetta hevur onki við causality prinsippið at gera.

“Einki er tað sum steinar droyma um: EINKI” – Aristoteles

Causality (orsøk)

Causality (ella orsøk) er tað mest grundleggjandi innan fyri vísind. Uttan tað so er tað ikki vísind. Hetta er nakað vit øll taka seriøst, annars spurdi Guðloysingurin jú ikki hvør skapti Guð. Man má bara fylgja svarinum hagar tað leiðir, og ikki við vilja brúka umskyldningar fyri at útseta tað rætta svari. At stilla spurningin hvør skapti Guð er í veruleikanum ein roynd at sleppa undan Guði. Tí tað kann væl prógvast, at eg havi skrivað hesa greinina, uttan at prógva hvør langabbi mín var.

Guðloysingar hava onki problem við at góðtaka, at alheimurin er ævigur, tað hildu teir fyrr. Hví kann so Guð ikki vera ævigur? Er tað moralur (rætt og skeivt) teimum ikki dámar?

Einstein setti fram eitt ástøði um, at alheimurin hevði eina byrjan (eitt null punkt har onki var). Honum dámdi ikki úrslitið, og royndi at mótprógva sær sjálvum.. men hann kláraði tað ikki 😉

Tað er vert at bíta merki í, at prinsippið aftanfyri orsøkum  krevur ikki, at alt hevur eina orsøk, bert tað sum hevur eina byrjan, tí onki kann byrja av sær sjálvum.

Alt sum hevur eina byrjan, krevur eina orsøk.

Eftir sum at henda fyrsta orsøkin byrjaði nakað, skapti nakað, so má hon vera persónlig, ævig, ómateriel og vís – Guð Er.

Stephen Hawkins (guðloysingur) vildi mótmæla hesum við, at samanlíkna atdráttarmegina, men atdráttarmegin ger onki í sær sjálvum, hon er ikki orsøkin men effektin:

  • Atdráttarmegin er eitt natúrligt fyribrigdi.
  • Hevur eina byrjan.
  • Er tengd av tíð, stað og evni.
  • Hon kann hvørki velja frá ella til.

Royn at ímynda tær at atdráttarmegin segði: “Í dag tími eg ikki, eg fari at skumpa alt frá mær”. Hesin eginleikin at taka eina avgerð, at byrja nakað  má vera til staðar fyri at einki kann blíva til nakað.

Multiunivers

Eg má viðganga, at eg ætlaði yvirhøvur ikki at skriva um multiunivers-ástøði, tí tað er í veruleikanum bert ein roynd at skumpa tað endaliga svari enn longri aftur. Hettar er eitt gott dømi, um hvussu filosofurin eftir at “tíð” ikki megnaði tað, nú roynir “rúmd” og “evni”, at loysa gátuna. Men grundin til, at multiunivers-ástøðið hevur sæð dagsins ljós er nevniliga hon, at okkara alheimur tykist at vera so perfektur fyri lívi, at tað mugu vera aðrir – óendaliga nógvir – alheimar til. Sambært teimum eru tað óendaliga nógvar útgávur av tær og mær, ongin av teimum er heilt líka.. Hetta er ov langt úti, noyðist eg at skriva um tað? Vit kunnu ikki grunda vísindarligar niðurstøður uppá fantasi, men á sunnan logikk og sannlíkindi. Tað er eisini ein av grundunum til at eg ikki tími at spæla Poker, men eg havi lisi mær til, at sannlíkindini fyri at ein far Royal Flush er 649.739 til 1

Royal Flush Odds : 649,739 to 1

Royn so líka at ímynda tær ein alheim, har tú fekk 1000 Royal Flush í einum. Er hetta nakað tú hevði vilja vedda tínar pengar uppá? NEI, og tí eigur eingin erligur persónur at vedda uppá mulitunivers ástøðið.

Neutralur?

Vísind er ikki ein persónur, fakta talar ikki fyri seg sjálvt. Vit hava øll okkara alheims uppfatan, og grunda á hana tulka vit vísindaligar eygleiðingar og koma fram til ymisk ástøði. Naturalistar dáma væl at pástanda, at teir eru neutralir, men eg haldi at henda greinin hevur víst, at í botn og grund eru teir ikki neutralir.

“Tann, ið ikki er við Mær, er ímóti Mær; og tann, ið ikki savnar við Mær, skilir sundur.” – Matt 12:30

Advertisements

Frámerki: , , , , , , , , , , , , ,

17 responses to “Kosmologiska argumenti”

  1. Limberg says :

    Hvussu skulu vit kannað at nakað passar, um vit síggja burtur frá veruleikanum?

    So er tað ‘anything goes’.

    Vísind góðtekur naturalistiskar frágreiðingar, tí tær eru tær einastu ið vit kunnu brúka til nakað.

    Tú sigur at alt hevur eina byrjan… Men tín Guð behøvist ikki eina byrjan alíkavæl.

    Hví kann universið sjálvt so ikki verða uttan eina byrjan, um tín Guð kann?

    Argumentið er stutt sagt býttligt.

    • Stefan says :

      Hey Limberg, lat meg fyrst spyrja hevur tú lisi greinina? Eg skilji ikki hvussu tað er tú lesur, uttan at hava skilt pointið við greinini. Tað er hugstoytt at lesa, Sjálvt um tað verður undirstrikað at verðuleiking ikki skal vera subjektivur, men objektivur.

      Eg skal royna at hjálpa tær at finna brotini í greinini sum viðgera tínar spurningar, men les hana heldur í einari heild, tá gevur hon meiri meining
      Hvat skilti tú ikki við hesum brotinum:

      “Causality (ella orsøk) er tað mest grundleggjandi innan fyri vísind. Uttan tað so er tað ikki vísind. Hetta er nakað vit øll taka seriøst, annars spurdi Guðloysingurin jú ikki hvør skapti Guð. Man má bara fylgja svarinum hagar tað leiðir, og ikki við vilja brúka umskyldningar fyri at útseta tað rætta svari. At stilla spurningin hvør skapti Guð er í veruleikanum ein roynd at sleppa undan Guði. Tí tað kann væl prógvast, at eg havi skrivað hesa greinina, uttan at prógva hvør langabbi mín var.”

      “Guðloysingar eru meira dogmatiskir enn trúgvandi kristin, tí tann einasta grundgevingin teir góðtaka er ein materialistisk natúrlig grundgeving. Vit kristnu eru opin fyri bæði tí materialistiska og tí yvirnatúrliga. Hetta er bert filosofiskt og ikki vísindaligt, tí teir útihýsa øllum øðrum áðrenn teir hyggja eftir prógvinum. Hetta kallast materalistisk naturalisma. Hevur man eina tílíka áskoðan kann man aldrin mótprógva, at ongin Guð er til, tí um útgangsstøði hjá teimum er, at ongin Guð er til, hvussu kunnu teir so koma til aðra niðurstøðu?”

      Hevur tú hoyrt um tað matmatiska “proof by the opposite”, eisini kalla Reductio ad absurdum?

      • jensarnileo says :

        P1. For everything that begins to exist there must also exist a time in which that thing did not exist.
        P2. There exists no time in which the Universe has not existed.
        C1. The Universe can never begin to exist.

      • Stefan N. says :

        Hey Jens Arni Leo

        Tú skrivaði 6 feb, eg svaraði 7 mars, og tíðin gongur enn… og hon gekk áðrenn, og einaferð endar hesin heimur. Tað er nemt at telja frá 6 til 7, men um tú skalt telja frá óendaligt og til 7, hvar skalt tú byrja tá – 22 okt, og nær ert tú komin hálva leið? Nei nemliga, tú kanst ikki finna eitt tíðspunkt í hesum alheimi, har tú kanst byrja at telja frá, um tú skalt telja, sum um at alheimurin ikki hevur eina byrjan.

        Eg veit ikki hvat tín “orsøk” til ikki at góðtaka “effektina” so simpul, sum at ein hvør effekt hevur eina orsøk. Eg trúgvi at motivatiónin er andalig, tí vísindaliga er tað staðfest, at alheimurin hevur eina byrjan, hetta hevur Dr. Alexander Vilenkin (Physicist and cosmologist), eina sera góða og vísindaliga framløgu um upprunan

        Sean Carroll tosar um nakað hann kallar fyri “eternal cosmologies.”, og tað er tað sum verður aftur víst av BVG singularity theorem. Nemliga at: “Did the universe have a beginning? At this point, it seems that the answer to this question is probably yes.”. Hetta er eisini tað sum Audrey Mithani og Alex Vilenkin siga í sínum pappíri sum tú kanst lesa her: http://arxiv.org/abs/1204.4658
        Eitt video sum eisini forklárar tað væl: https://www.youtube.com/watch?v=4LsbNK-yz0E
        Niðurstøðan er:
        “There are no models at this time that provide a satisfactory model for a universe without a beginning”, og um man hyggur eftir powerpointunum sum Dr Alexander Vilenkin brúkar, so kemur hann eisini inn á modelli hjá Sean Carroll, og tað er eitt av teimum modellinum sum verður móttprógva her í youtube video’ini.
        Man má so bara konstantera at hansara (Sean Carroll) teori um “eternal cosmologies based on quantum mechanics” ikki eru haldbar.

        Men tað virkar sum tú vilt tosa um tað meira filosofiskt? Hevur tú hatta frá Hawkins? Tí hatta er akkurát tað dømi eg tosaði um viðvíkjandi tygdarkraftini. Hawkins brúkar tyngdarkraftina sum eina skapandi megi, men tað er at beg the question um at effektin er orsøkin.
        Viðvíkjandi causality (orsøk), so kann tað vera forút fyri sína effekt uppá ein av tveimum háttum: tíðarbundi ella logiskt.
        Immanuel Kant (1) hevur eitt logiskt gott dømi um hetta tá ið hann bjóðar okkum at ímynda okkum eina tunga kúlu, sum hvílur á einari pútu frá ævigari tíð. Tann fysiski nærleikin av kúluni og pútuni vil forma eina innhjólaðað depressión (kullu) í pútuni, sum er akkurát líka ævig sum bólturin og pútan, men hvat er orsøkin til henda innskarað?
        Hvørki kúlan ella bólturin hava tíðartengdan prioritet fram um móttpartin (bólturin byrjaði aldrin at hvíla á pútuni, og pútan hevur aldrin veri uttan bóltin sum hvílur á sær), so um Hawking hevur rætt, so er tað ongin orsøk til hesa kullu. Tað er eyðsæð, at tað er vektin hjá kúluni, sum er orsøkin til hesa kullu í pútuni, og ikki pútan sum er orsøkin til at kúlan er rund. Men allíkavæl hevur hetta onga byrjan. – Tí hetta er frá ævigari tíð
        Vit hava á henda hátt eitt logiskt dømi uppá eina orsøk, sum ikki er forút fyri sína effekt í tíð. Men hetta gongur forút sína effekt uppá ein annan máta, nemliga logiskt. Um kúlan ikki var, so var kullan í pútuni heldur ikki, tvs at kúlan gongur logiskt forút sín virking fram um pútuna, men ikki viðvíkjandi tíð.
        Hetta vísur at hugtaki um orsøkir uttan fyri tíðarbundi model als ikki er ein trupulleiki.
        Tú kanst lesa meira um hvat William Lane Craig (2) sigur um hetta:

        Imagine C and E are the cause and the effect. If C were to vanish before the time at which E is produced, would E nevertheless come into being? Surely not! But if time is continuous, then no matter how close to E’s appearance C’s disappearance takes place, there will always be an interval of time between C’s disappearance and E’s appearance. But then why or how E came into being when it does seems utterly mysterious, for there is no cause at that moment to produce it.”

          1) http://www2.imperial.ac.uk/~abellott/lecture-notes-on-immanuel-kant.pdf
          2) http://www.reasonablefaith.org/causation-and-spacetime
      • jensarnileo says :

        Fyri tað fyrsta so er hatta mín egna formul, sum aftursvar til Kalam.

        Næst er, eg góðtakið fyrstu premissu í Kalam fyri, at gera mítt argument. Tað er, causality principle og hvørki tað ella mítt argument er ímóti øllum tí, sum BVG Theorem sigur, sum í síni niðurstøðu roknar útbreiðsluna av alheiminum aftur í eitt singularitet, og at tað byrjaði, at breiða seg út. Og ja eg kenni til alt tað, sum er lagt fram av tær, tó hevur tú ikki mótprógva argumentið, sum mótprógvar niðurstøðuna hjá Kalam.

        Orsøk og avleiðing krevur tíð og rúm, rokna tað aftureftir við øllum tí tú hevur lagt kemur tú til singularitetið ella tíð=0 tvs. ørsok og avleiðing=0. Tann feilur, sum Kalam hevur gjørt og tú pástendur,og góðtekur er, at ørsok til alheimin fer út um singularitetin. Men sum øll vísindin vísur og peikar á, er tað, at alheimurin (tíð og rúmd+orsøk og avleiðing) gongur aftur til punktið í BVG Theoremið vísur á til tíðrúmd=0,, tessvegna er ongin tíð til orsøk fyri alheimin.

        1. Fyri alt, sum byrjar at vera til má tíð eisini vera til, sum hitt tingið ikki var til í.
        (Tvs. orsøk hevur brúk fyri tíð og rúmd at gera avleiðing.))
        2. Tað er eingin tíð har alheimurin ikki hevur verið til.
        ((Alheimurin er tíð og rúmd, og somuleiðis er orsøk og avleiðing av tíð og rúmd.))
        3. Alheimurin kann ikki byrja at vera til.

        ((Til niðursøðu 3. tó er tað ikki ímóti at úbreiðsla so, at siga byrjaði, sum BVG leggur fram.))

        Úr BVG theorem niðurstøðuni:

        “…. in that we have shown under reasonable
        assumptions that almost all causal geodesics, when extended to the past of an arbitrary point, reach the boundary of the inflating region of spacetime in a finite proper
        time (finite affine length, in the null case).”

      • Stefan N. says :

        Eitt gott orða spæl tú hevur koyrandi, tí tín niðurstøða tykist verða, at alt tilfar hevur altíð veri, men allíkavæl sigur tú, at alheimurin hevur eina byrjan t=0. Hugtaki permanence er sera passandi her.

        Alheimurin hevur “altíð” eksistera uppá tann hátt, at tað er onki tíðarbil innan fysiskari tíð har hann ikki eksisteraði; men hann hevur ikki “altíð” eksistera í bókstavligum form av at vera permanent, tí alheimurin hevur eina tilveru har hann byrjaði, og tí er tað sera logiskt at spyrja um orsøkina – Quentin Smith (1989)

        Allar tilverur hava eina orsøk
        Alheimurin hevur eina tilveru
        Tí hevur alheimurin eina orsøk

      • jensarnileo says :

        Orðaspæl er tað ikki, tí tað tekur atlit til tey fenomen og frágreiðing í cosmologi og cosmogeni.

        Tí innan tíð og rúmd (temporal) er alheimurin og tilvera, og har afturat er orsøk og avleiðing í síni tilveru tengd at tí tilveru av tíð og rúmd (temporal).

        Fyri, at tað tú leggur fram nú og Kalam at vera logisk sannt og rætt má ein prógva uttanum-rúmdartíð orsøk og avleiðing, tvs. (a-temporal causality).

        Fyri, at mótprógva títt argument;
        Allar tilverur hava eina orsøk
        Alheimurin er tilveran til orsøk og avleiðing
        Tessvegna kann alhemurin ikki hava eina orsøk.

        Alheimurin afturi í punktinum áðrenn útbreiðsluna var t=0 í tíð í singularitetinum, og nei eg segði at útbreiðslan hevði eina byrjaði, at breiða seg, og tessvegna byrjar tíð og rúmd samtíðis við tí útbreiðslan. Somuleiðis byrjaði orsøk og avleiðing við útbreiðslan í samband við rúmtíð.
        Permanence er faktiskt galdandi, tí alheimurin í øðrum formi hevur bert verið innaní tíð og rúmd (ella er rúmtíð). Tessvegna hevur alheimurin í tíð bert verið til í tí tíð. Og tað gevur tó ikki “contiguity” til orsøk uttanum tað tíð, ella uttanum alheiminum.Kant argumentið seinni frágreiður hví.

        Fyri at paraphrase argumentið hjá Kant viðvíkjandi hesum prógvi Kalam og títt nýggja argument, og hvat onnur ontologisk/kosmologisk argument gera og tað er, at argumentera fyri neyðturviligar verur;
        Kant spyr hvørt ein kann eingongd skilja hugtakið av eini neyðturviliga veru. Hann helt at dømir um neyðturviligar staðfestingar, sum til dømis “ein trýkantur hevur tríggjir kantar”, og avvísti henda logikk til hugtakið guð (í hesum førum orsøk, ergo guð til alheimin), sum eingongd møguligt. Kant argumenteraði, at slíkar neyðturviligar staðfestingar eru bert neyðturviliga sannar (iff) bert, og eina bert um ein slík vera er til; Um ein trýkantur er til, so má hann hava trý horn. Tann neyðturviliga staðfestingin ger ikki tilveruna hjá trýkantinum neyðturviliga. Um staðfestingin, “X er til” er lagt fram, so vil tað fylgja logiskt, at um X er til, er tað til neyðturviliga. Hetta meinast tó ikki at X er til í veruleikanum.

        Kant legði tað fram soleiðis um staðfestingina, at “guð er til” ´(í hesum førum verður guð ein orsøk), at tað má vera syntetiskt ella analytiskt. So, mugu eginleikarnar vera uttanfyri ella innaní evninum. Um staðfestingin er analytiskt, so hevði tað bert verið sannt, tí tað er grunda á meiningina í orðinum, og tað er tautalogiskt og kann ikki siga nakað um veruleikan. Men um staðfestingin er syntetiskt so riggar argumentið ikki, tí tilveran (existence) av orsøk til alheimin er ikki í argumentinum ella grundgevingunum av orðunum. Tvs. at veruligt prógv má finnast fyri, at prógvað orsøk til alheimin.
        Tað er ómøguligt, at eingongd, at áseta eina orsøk til nakað a-temporal tvs. uttanum tíð og rúmd (tá ið rúm og tíð eru orsøk og avleiðing) uttan prógv. Tað er akkurát tað sama, sum at spyrja hvat er norðanfyri norðpólin. Ein gerð antin eitt av teimum áðurnevndu feilinum, meðan Kalam gerð faktiskt báðir.

      • Stefan N. says :

        Trupulleikin er enn hin sami, eitt orða spæl, ella avnoktan.
        Læt meg spæla við, sjálvt um eg trúgvi, at innast inni er hetta ein avnoktan, ella leitan eftir einari umbering, tí tær ikki dámar avleiðingina.
        Hetta sæst eisini aftur í hvussu tú viðgjørdi Kant og Kalam. Tú máar støðið undan causality (orsøks) hugtakinum, við bert at loyva tí at umfata tað fysiska, og avnoktar prinsippi tá ið tað kemur til alt tað metafysisika. Og hetta vísur, at tín tilgongd til hetta longu er lita av guðloysi. Men tú roynir jú heldur ikki at spæla neutralur ha?

        Ja tað er satt, at tíðar framíhjárættur ofta kann verða ein partur av eginleikanum av causality (orsøk), serliga tí, at vit sum menniskju uppliva hetta hugtaki í okkara tímiliga dagligdegi. Men tað er tó ikki ein neyðturviligur framíhjárættur. Og tað var tað eg vildi vísa á við døminum hjá Immanuel Kant. Og uppá sama máta má ein og hvør treytaður lutur (t.d. alheimur), hava eina orsøk til sína TILveru.
        Tá ið alheimurin byrjaði frá ongum, – tá ið klokkan fór frá t=0 til t=1 – tá hendi nakað ALT fyri EITT, ikki yvir eitt TÍÐARBIL.

        Hvat er ein hending?
        Man má skilja tað sundur ímillum ymisk hugtøk av hendingum:
        Sum eru alt fyri eitt (instantaneous) hendingar, t.d. um onkur vann eina renni kapping, so er tað ikki ein tíðarbundin hending (a-temporal), men sjálv kapp renningin er ein tíðarbundin hending – sum, at sólin rísur í eystri og setur í vestri (temporal).
        Tað sum tú mást skilja er, at tá ið Guð skapti alheimin var tað ikki ein tíðarbundin hending (temporal), tí tað var ein alt fyri eitt hending (tú kanst ikki máta tað yvir eitt tíðarskeið).
        Keyp og les síðu 103 í The Blackwell Companion to Natural Theology – William Lane Craig, J. P. Moreland

        1) Tíðin hevur sína tilveru við t=0.
        2) Hugtaki “tíðarleyst” er skilvíst.
        3) Verðin hevur eina “state of affairs”, har Guð er tíðarleysur.
        4) Guð er eisini til í t=0.
        5) Ein A-temporal teori av tíð er virkulig.

        Guð skapti (orsøk) heimin ALT fyri EITT, sum eina TILveru (effekt). Tí sjálvt í einum spatio-temporal alheimi skapar tíðin onki í sær sjálvum. Tíð í sær sjálvum, er ikki ein neyðturviligur partur av orsøks líkningini. Tað sjálvt um Orsøkin og Effektin upprenna í einum tíðartengdum hugtaki, so er Tíðin ikki nøkur Orsøk til nakra Effekt (tilveru).
        Tíð er tilfallandi til Orsøk og Effekt, ikki treyta.
        Um tíð ikki ein treytaður partur av Orsøks hugtakinum, so er tað ikki nøkur haldbar grundgeving fyri ikki at verða opin fyri, at alheimurin hevur sín uppruna av einari orsøk uttan fyri tíð rúmd og stað (Guð).
        Og her er tín trupulleiki, alheimurin hendi ALT fyri EITT, men hví? Hvat er orsøkin? Hvat var motivatiónin? Alt sum hevur eina TILveru, má hava eina orsøk til sína TILveru.
        Meining var at eg skuldi skriva um hetta langt síðani, men eg endaði við at skriva um ymiskt annað, og nú skal eg, sum tú eisini veit skriva um sannleikan 😉 Eri bara ikki komin í gongd enn.. Men hetta hevur eisini sína orsøk: eg havi havt ilt í høvdinum av einari orsøk: krím. Men skjótt verður tað, eri bara ikki komin til tað enn.

        p.s. tín samanlíkning um tríkantar er ikki relevant, tí hann er ein partur av alheiminum.

      • jensarnileo says :

        Hvørki Kalam ella tín argumentatión hava víst á hvørt causality fer út um rúmdartíð, og sum tú vísur á sjálvur viðvíkjandi útbreiðsluna av alheiminum frá t=0 til t=1, tí her er ongin tí tið til orsøk.
        Skilji heldur ikki hví Gudloysi og avnoktan og orðaspøl, og hvat mær líkar skulu vera viðkomandi í einum logiskum argumenti. Men lat tað fara, tí tað gagnar ongan og als ikki einum logiskum argumenti.

        Og, nei jeg taki onki frá Casuality men frágreiði tað soleiðis tað er. Tað tú roynir, at staðfesta er, eitt slags hypotetiskt a-temporal causality, ið vónandi argumentativt fyriheldur seg til temporal causality, men tað er bert hypotetiskt og í einum argumenti, enn ikki veruligt.
        Causality Principle er fenomenið orsøk og avleiðing, veit ikki hví tú skrivar bara orsøk. Causality er bundið at rúmdartíð, tekur tú ein teirra burt, ja so sær tað rættiliga øðrvísi út. Kant sigur sjálvur, at tað er ómøguligt, at prógva upphav alheimsins uttan so ein hevur verulig prógv, tvs ein má prógva causality uttanum rúmdartíð (a-temporal causality) ella (guð), tí eitt logiskt argument prógvar tað ikki neyðturviliga rætt í veruleikanum men bert í argumnetinum. Argument sum jeg havi mótprógva, og jeg havi enn ikki sæð eitt argument við atlit til prógv um causality utttanum rúmdartíð. Og, sum Kant segði víðari, at tað er, bert og ein bert sannt, um staðfestingin er verulig, so guð má staðfestast at vera veruligur fyri, at tað skal vera sannt ella causality uttanum rúmdartíð.

        Stefan skrivar “…Guð skapti (orsøk) heimin ALT fyri EITT, sum eina TILveru (effekt). Tí sjálvt í einum spatio-temporal alheimi skapar tíðin onki í sær sjálvum. Tíð í sær sjálvum, er ikki ein neyðturviligur partur av orsøks líkningini. Tað sjálvt um Orsøkin og Effektin upprenna í einum tíðartengdum hugtaki, so er Tíðin ikki nøkur Orsøk til nakra Effekt (tilveru).Tíð er tilfallandi til Orsøk og Effekt, ikki treyta.”

        Hetta gevur lítla meining, ella jeg finni ikki høvd ella hala av hesum, tí tað mótsigur seg.Tí tú hevur skilt “tíð” frá “rúmd” og causality tvs. “orsøk” og “avleiðing” frá tíð eisini og enntá givið “orsøk” a-temporal tilveru meðan avleiðing er temporal. Hvussu kanst tú sameina hesi ting? Og hvussu kanst tú prógva a-temporal tengd at temporal causality í einum óbundnum skipan?

        Um causality ikki er treya av rúmdartíð, so fellur premissa (1) í Kalam burtur og tessvegna alt argumentið. Faktiskt er tað nakað, sum er aktuelt í quantum mechanics mótsvarinum til Kalam men tað er aftur eitt annað (Universe from nothing, men tað er ikki tað hetta argument snýr seg um). Tí alisfrøðingar vísa á Causal Dynamical Triangulation, ið hevur í síni ávísingum og frágreiðingum, at fenomenið “causality” er rúmdartíð. Tekur tú eitt burt so fer hitt við, og tessvegna dettur alheimurin og vanliga góðtikin ting fenomen og útrokningar sum E=mc2 og tyngarkraft sundur.

        Men aftur til tað tú skrivar, og eg vísi á tað Kant segði viðvíkjandi hesum enn einaferð; Um staðfestingin, “X er til” er lagt fram, so vil tað fylgja logiskt, at um X er til, er tað til neyðturviliga. Hetta meinast tó ikki at X er til í veruleikanum. Altso, títt argument er analytiskt og er tí bert sannt, tí tað er grunda á meiningina í orðinum, og tað er tautalogiskt og kann tessvegna ikki siga nakað um veruleikan.
        So bæði Kalam, ið eg havi mótprógva og títt argument mugu at prógva empiriskt “guð” ella orøk uttanum rúmdartíð. Sum tú hevur lagt til merkis, so havi jeg ikki valt, at tosa um WLC og tína ávísing til eitt teologiskt hugtak, tí tað hevur ikki atilit til fyribrigdi í veruleikanum og er ei heldur logiskt, og “presupposes” guð til síni argument.

        So tað stendur enn við;

        1. Alt, sum byrjar at vera til hevur eina orsøk
        2. Fyri alt, sum byrjar at vera til má tíð eisini vera til, sum hitt tingið ikki var til í.
        (Tvs. orsøk hevur brúk fyri tíð og rúmd at gera avleiðing.))*
        3. Tað er eingin tíð har alheimurin ikki hevur verið til í.
        ((Alheimurin er tíð og rúmd, og somuleiðis er orsøk og avleiðing av tíð og rúmd.))
        4. Alheimurin kann ikki byrja at vera til.

        * Úr BVG theorem niðurstøðuni:
        “…. in that we have shown under reasonable
        assumptions that almost all causal geodesics, when extended to the past of an arbitrary point, reach the boundary of the inflating region of spacetime in a finite proper
        time (finite affine length, in the null case).
        So, tað jeg havi víst á fyri at svara hesir spurningar hjá tær;
        Stefan skrivar; “…..Og her er tín trupulleiki, alheimurin hendi ALT fyri EITT, men hví? Hvat er orsøkin? Hvat varmotivatiónin? Alt sum hevur eina TILveru, má hava eina orsøk til sína TILveru”

        Spurningarnar eru viðkomandi og áhugaverdir, men sami trupulleikin liggur enn, tí tú sigur. at tilvera má hava ein orsøk til sína tilveru. Tilveran er casuality og rúmdartíð, so vítt okur kunnu vísa á og í tí inniheldur tilveran, tvs. alheimurin(sum er rúmdartíð) casuality fyribrigdi.
        .Jeg veit ikki rættiliga hvat tú vilt hava jeg skal, at Big Bang, Casuality, BVG theorem, CDT og Relativitets ástøði eru ósatt, so okur kunnu billa okum inn, at causality fer út um tíð og rúmd og somuleiðis, at tíð og rúmd ikki eru tað sama, sum causality? Gera hetta, so okur kunnu svara einum spurning til eitt ting, ið møguliga ikki gevur svarið?

        P:S. Jú samanlíkningin er røtt tí causality er partur av alheiminum somuleiðis rúmdartíð. Góða betring.

      • Stefan N. says :

        Nú tók tað aftur langa tíð hjá mær at svara, men fyri at taka saman um, so ambært tær, so góðtekur tú so:

        “hypotetiskt a-temporal causality, ið vónandi argumentativt fyriheldur seg til temporal causality, men tað er bert hypotetiskt og í einum argumenti, enn ikki veruligt.”

        Spurningurin er so sjálvandi: Hvat er veruligt?

        Heimspekingar skyna sundur í millum substantival og relatiónella ástøði um tíð. T.d. Isaac Newton og Gottfried Leibniz.

        Newton trúði, at áðrenn Guð skapaði, var alheimurin tóm tíð, t.v.s. uttan nakrar hendingar (events), og at Guð so skapti tann fysiska alheimin, tað vil siga at hetta var tann fyrsta hendingin t=0.

        Leibniz sá tíð sum relatiónella, at tíð krevur hendingar, t.v.s. at tað, at ein hending fer fram greiðir frá fyri tilveruna av tíð.

        Um vit halda okkum til tað relatiónellu áskoðanina av, hvat tíð er, so er tað, at Guð ER óumbroytiligur, so er sjálv skapanin tíðarleys.

        Tí kunnu vit siga sum Leibniz segði, at tíðin hevur sína tilveru VIÐ tí fyrstu hendingini, tá ið Guð skapti.

        Tú kanst lesa meira um hetta í bókini hjá Craig:

        God, Time and Eternity s. 19-23

        gudloysi er ikki logiskt

        Mín heims áskoðan kann logiskt greiða frá tí vit uppliva sum veruleikan.

        Tín guðleysa áskoðan hevur ein trupulleika við at greiða frá:

        • Byrjanina av alheiminum
        • Fríum vilja
        • Objektivum morali
        • Contingency
        • Alheimin,
        • fine-tuning
        • osfr

        Tú fert uttan iva at blíva við at finnast at kristindóminum, men títt intellektuella toss er bert eitt roykskýggj til at dylja fyri tær sjálvum tína støðu yvir fyri Guði. Tín guðloysis hugsjón gevur ikki lívinum meining og virði í sær sjálvum. Tí sambært tíni hugsjón, so ert tú onki uttan ein óynskt og ómøgulig tilvild. Lawrence M. Krauss kallar okkum fyri stjørnustøv og Richard Dawkins kallar okkum fyri space junk

        Sambært Guði hevur tú viðri, ert skaptur tí hann ynskti teg, skapaður í Hansara egnu mynd. Tað er uppá tíðina at venda tær frá fáfongd.

      • jensarnileo says :

        “hypotetiskt a-temporal causality, ið vónandi argumentativt fyriheldur seg til temporal causality, men tað er bert hypotetiskt og í einum argumenti, enn ikki veruligt.”

        Nú fer t tú frá spurninginum og fyri, at siga tað einaferð enn víðari frá tí tú hevur tikið, sum sitat, so eg segði eisini fyri, at paraphrasa: Tað er ómøguligt, at prógva upphav alheimsins uttan so ein hevur verulig prógv fyri, tvs ein má prógva causality uttanum rúmdartíð (a-temporal causality) ella (guð), tí eitt logiskt argument prógvar tað ikki neyðturviliga rætt í veruleikanum men bert í argumnetinum.

        Og um okur halda okum til rationelt til argumentið, so nyttar tað lítið, at siga a-causality/guð er tíðarleysur men orsøk til rúmtíð og causalitet, tá eg havi víst á, at causalitetur blívur til t=0. Ketan av orsøk og avleiðing steðgar.

        Stefan skrivar: “at tíðin hevur sína tilveru VIÐ tí fyrstu hendingini, tá ið Guð skapti.” Trupulleikin er so enn tað, at fyribrigdi ella singularitetið við t=0 er ikki ein hending. Og fyri, at gera títt uppáhald skal vera rætt má argumentið vísa á a-causal prógv, uttan so er tað hvørki rætt ella sannt.

        Restin av tínari viðmerking er ein strawman og undanførsla. Tí tað er óviðkomandi í mun til argumentið kjakast verður um.
        Sum áður hava WLC og tú miskilt gudloysi, tí tað er, at ikki trúgva á nakran guð, rættiliga einfalt, so tað er rættiligur dárskapur, at halda handan uppskrivingin neyðturviliga skal fylgja grund á tíni fatan. Tað tú og WLC koma við eru spurningar, sum tyðum ikki sjálvi kunnu skynsamt svara uppá. Og tað er ein undanførsla frá Kalam argumentinum, sum eg havi mótprógva.
        Hvør hevur givið Krauss og Dawkins yvirvald yvir meg og mina hugsan? Minst til, at eg ikki trúgvi á guð, so fylgir tað ikki logiskt, at eg hvørki kann meta um moral og virði. Kallar tú meg óndan?

        • Byrjanina av alheiminum – Sum nú er var ein útbreiðsla 13.8 milliardir ár síðan og hon koyrir enn. Vitanin um hetta er ikki fullført og tessvegna fari eg ikki, at gita hvørt YHWH, Óðin, Marduk og Horus skulu vera orsøkin til hetta. Sært tú trupulleikan? Eingin neyðturvilig prógv ella skynsom niðurstøða, at siga ein guðavera hevur gjørt tað uttanso tú veist hvør gudavera hevur gjørt tað.
        • Fríum vilja – Um tú heldur at hesin trupulleikin er neyðturviliga einkarrættur hjá fólki, ið ikki trúgva á eina gudaveru, so fært tú skeivur. Trupulleikin við óndskapi til dømis, eg eri vísur í, at tú ikki kann loysa hann uttan so tú oyðileggur tína fatan av guð ella títt uppáhald uppá frían vilja.
        • Objektivum morali – hetta er í andsøgn við allar átrúnaðir. Trods alt, so eru okur av sama djóraslag líkningar eru neyðturviligur.
        • Contingency – Hevur tú prógv fyri contingency?
        • Alheimin – ?? Hvat er tað er skal frágreiða her?
        fine-tuning – teleologiska argumentið? Hugsa um hesa linjuna frá Hume: “A very small part of this great system, during a very short time, is very imperfectly discovered to us; and do we thence pronounce decisively concerning the origin of the whole?” —David Hume, Dialogues

        So aftur til spurningin! Hevur tú prógv fyri a-causality/gud í mun til tað eg havi lagt fram? Ella er tað ein óprógvaður konjukturur av uppáhaldi?

      • Stefan N. says :

        Rasmus Hammer hevur svara tær her

        Lógirnar um Thermodynamics, eru tær mest grundleggjandi innan fyri fysik vísunduna:

        • 1st Law: The total amount of mass-energy in the universe is constant.
        • 2nd Law: The amount of energy available for work is running out, or entropy is increasing to a maximum.

        Einsteins general relativity vísur, at tíð er bundin til evnistilfari og rúmd. So tíðin sjálv byrjaði saman við evnistilfarinum og rúmdini. Eftir sum Guð, per definatión, er skaparin av alheiminum, so er Hann ikki bundin at tíðar dimintiónini sum Hann skapti, og hevur tí onga byrjan í tíðini.

        Um tú, uppá nakran máta kanst burtur forklára, at hetta hendur uttan nakra orsøk, sum er uttan fyri okkara univers, so be my guest. Alheimurin kann ikki vera sín egni upprunni.. hetta er meira ólogiskt enn nakað annað! Tú hevur tveir møguleikar at afturvísa argumentinum:

        1. Vís at tað er logiskt ógrunda.
        2. Vís á, at minst ein av fortreytunum er følskt.

        Eitt gott argument er vælgrunda um tað er ógjørligt at fortreytin er skeiv, og um niðurstøðan er skeiv.

        Fortreytin er, alheimurin hevur eina byrjan, og alt sum byrjar má hava eina orsøk til sína byrjan. Tað einasta sum tú hevur ein trupulleika við er orsøk og avleiðingin.

        P1. For everything that begins to exist there must also exist a time in which that thing did not exist.
        P2. There exists no time in which the Universe has not existed.
        C1. The Universe can never begin to exist.

        P1 hjá tær er skeivt, sum eg havi víst á her, og t.d. við døminum hjá Imanuel Kant.. tað sama hevur Rasmus nú gjørt. P2 skuldi nokk heldur veri eitt C, tí tú gert eina niðurstøðu (strawmen), har tú longu hevur missbrúkt P1 sum grundarlag.

        Prior commitment to materialism

  2. Rasmus Hammer says :

    Jens Arni, tað sum tú ger her, er m.a. at ignorera heimspekiligu undirargumentini í kosmologiska argumentinum.
    T.d. kann óendaligheit ikki eksistera í veruleikanum, sum títt argument viðførir, tá ið alheimurin altíð hevur verið til – ella hevur endurskapa seg óendaliga ofta.

    http://www.truarverja.com/2013/04/heimspekiliga-undir-argumenti-1-2.html

    Tú kennir heilt sikkurt til argumentið, men ignorerar tað kanska?

    Eitt annað hemspekiligt argument tú ignorerar, er hetta, at um vit høvdu havt eina fortíð við eini óendaligari nøgd av hendingum og tíðspunktum, so høvdu vit havt tann trupulleikan, at vit kundi ongantíð komi trá hendingunum og tíðspunktunum óendaliga langt afturi, til hendingarnar og tíðspunkti í dag.
    Hetta argumentið kennir tú heilt sikkurt eisini, og geva tínum mótargumentið stórar trupulleikar, um tað ikki verður ignorera.

    Tað sum eg haldi er kjarnin hjá tær, fyri at prógva kalam argumenti skeivt, er at vit ikki kunnu sameina hesi tingini, sum tú vísir á:
    “tú hevur skilt “tíð” frá “rúmd” og causality tvs. “orsøk” og “avleiðing” frá tíð eisini og enntá givið “orsøk” a-temporal tilveru meðan avleiðing er temporal. Hvussu kanst tú sameina hesi ting? ”
    Tað sum Stefan vísir á her, og tú ikki vil góðtakað, hevur William Lane Craig greitt og týðiliga frá í sitatinum niðanfyri, og prógvar at hesi kunnu sameinast.

    “So, first, is this first uncaused cause changeless? The answer is “Yes,” if my arguments against the possibility of an infinite regress of events are sound. Since you don’t dispute those arguments, we can agree that there is an absolutely first event. Since a change is an event, the cause of the first event must therefore be changeless.

    To this you object (eins og Jens Arni):

    3. When God created the universe, a change occurred from a timeless state of affairs to a spatio-temporal state of affairs, which shows that timelessness does not imply changelessness.

    I agree that God changed in creating the universe. But that only proves that He’s not immutable. Don’t confuse changelessness with immutability. A timeless being must be changeless, but that doesn’t entail it is immutable (incapable of change). You’re confusing a de facto property with a modal property. God can be changeless but mutable sans the universe.

    So now we know that the cause of the universe is changeless sans the universe. A couple of important properties follow. First, its immateriality. Anything material is constantly changing, at least on the molecular and atomic levels. So we’re dealing with an immaterial being here. Second, its timelessness. On a relational view of time, time does not exist in the utter absence of events. So a changeless state must be a timeless state. Even on a non-relational view of time, time could at best be an undifferentiated time in which literally nothing happened; no change occurs. Third, its spacelessness. Anything that exists in space must be temporal, as it undergoes at least extrinsic change in relation to the things around it. So our cause must transcend space and time, at least sans the universe.

    This immediately disqualifies your objection:

    2. The cause could have existed in other regions of space-time outside of the universe.”

Svara

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Broyt )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Broyt )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Broyt )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Broyt )

Connecting to %s

%d bloggers like this: